I. Nguyễn Bính, Nhà Thơ Chân Quê Và Chân Tài
Sinh năm 1918 và mất năm 1966, Nguyễn Bính được xem là một nhà thơ chân quê và chân tài trong dòng thơ Tiền Chiến cũng như trong cả phong trào Thơ Mới. Thơ ông khái quát và tượng trưng nên dễ đi vào lòng người, không chỉ phù hợp với nhiều tầng lớp bạn đọc mà còn có sức sống lâu bền với thời gian.
Cho đến nay, khó thể biết đích xác số bài thơ mà Nguyễn Bính đã viết, kể cả các sáng tác đã công bố và chưa công bố, ba trăm, năm trăm hay lên tới số ngàn. Nhưng số bài thơ của ông được các nhạc sĩ chọn phổ nhạc, thì lên tới vài chục, trong đó có bài thơ, mà gần như, những ai sinh vào thế kỷ hai mươi, ít nhiều gì, cũng từng biết, hoặc từng nghe nói tới, bài thơ Người Hàng Xóm.
******
II. Bài Thơ Người Hàng Xóm Của Nguyễn Bính
Người Hàng Xóm
Nhà nàng ở cạnh nhà tôi
Cách nhau cái giậu mùng tơi xanh rờn
Hai người sống giữa cô đơn
Nàng như cũng có nỗi buồn giống tôi
Giá đừng có giậu mùng tơi
Thế nào tôi cũng sang chơi thăm nàng
Tôi chiêm bao rất nhẹ nhàng
Có con bướm trắng thường sang bên này
Bướm ơi, bướm hãy vào đây
Cho tôi hỏi nhỏ câu này chút thôi
Chả bao giờ thấy nàng cười
Nàng hong tơ ướt ra ngoài mái hiên
Mắt nàng đăm đắm trông lên
Con bươm bướm trắng về bên ấy rồi
Bỗng dưng tôi thấy bồi hồi
Tôi buồn tự hỏi hay tôi yêu nàng
Không, từ ân ái nhỡ nhàng
Tình tôi than lạnh gio tàn làm sao
Tơ hong nàng chả cất vào
Con bươm bướm trắng hôm nào cũng sang
Mấy hôm nay chẳng thấy nàng
Giá tôi cũng có tơ vàng mà hong
Cái gì như thể nhớ mong
Nhớ nàng, không, quyết là không nhớ nàng
Vâng, từ ân ái nhỡ nhàng
Lòng tôi riêng nhớ bạn vàng ngày xưa
Tầm tầm giời cứ đổ mưa
Hết hôm nay nữa là vừa bốn hôm
Cô đơn buồn lại thêm buồn
Tạnh mưa bươm bướm biết còn sang chơi
Hôm nay mưa đã tạnh rồi
Tơ không hong nữa, bướm lười không sang
Bên hiên vẫn vắng bóng nàng
Rưng rưng, tôi gục xuống bàn rưng rưng
Nhớ con bướm trắng lạ lùng
Nhớ tơ vàng nữa nhưng không nhớ nàng
Hỡi ơi, bướm trắng tơ vàng
Mau về mà chịu tang nàng đi thôi
Đêm qua nàng đã chết rồi
Nghẹn ngào tôi khóc, quả tôi yêu nàng
Hồn trinh còn ở trần gian
Nhập vào bướm trắng mà sang bên này. - (Trúc Bạch 12.07.1940 - Tâm Hồn Tôi)
******
II.1. Nàng Như Cũng Có Nỗi Buồn Giống Tôi
Nhà nàng ở cạnh nhà tôi
Cách nhau cái giậu mùng tơi xanh rờn
Hai người sống giữa cô đơn
Nàng như cũng có nỗi buồn giống tôi
Ngay từ đầu bài thơ, tác giả đã giới thiệu, nhà nàng, nhà ‘người hàng xóm”, cách nhà chàng, chỉ bởi một giậu mồng tơi, giậu mồng tơi xanh rờn.
Xanh rờn, mà trái ngang.
Xanh rờn, mà ngăn cách.
Xanh rờn, mà khiến họ, tuổi xuân vừa chớm, phải sống giữa cô đơn, lạc lõng, trong trống trải, trong thiếu vắng, không thể chia sẻ vui buồn cùng nhau.
Và nàng, nàng nhà bên kia cũng giống hệt chàng, nghĩa là, nàng cũng có một nỗi niềm thầm kín như chàng vậy.
******
II.2. Có Con Bướm Trắng Thường Sang Bên Này
Giá đừng có giậu mùng tơi
Thế nào tôi cũng sang chơi thăm nàng
Tôi chiêm bao rất nhẹ nhàng
Có con bướm trắng thường sang bên này
Giá, giá mà, giá gì, ước gì, không có, đừng có cái giậu mồng tơi xanh đến phát ghét này, thì sẽ hay cho họ biết là bao nhiêu.
Hay gì ư? Hay ở chỗ, thế nào chàng cũng tìm ra dịp để sang nhà hàng xóm chơi chớ sao, và luôn thể, thăm nàng bên ấy.
Trong giấc ngủ êm đềm của chàng, chàng luôn mơ thấy có con bướm trắng, từ nhà nàng, sang chơi bên này, sân nhà chàng.
Bướm trắng là bướm trắng, hay bướm trắng là tình yêu của chàng, là nỗi nhớ của chàng, và là nàng bên ấy?
Chàng không biết nữa, chàng rối trí lắm, chàng chỉ biết yêu thôi chẳng hiểu gì. Nếu có biết, thì chàng chỉ biết, giấc mơ ấy cứ lặp đi lặp lại, thường xuyên. Riết rồi giấc mơ trở thành thói quen của chàng, thói quen chờ đợi, thói quen hy vọng.
Chờ đợi gì, hy vọng gì ư? Chờ đợi và hy vọng, bỗng một ngày, nàng bằng xương bằng thịt, xuất hiện bên vuông sân nhà chàng, thay cho cánh bướm trắng chập chờn, với biết bao là ảo mộng.
******
II.3. Nàng Hong Tơ Ướt Ra Ngoài Mái Hiên
Bướm ơi, bướm hãy vào đây
Cho tôi hỏi nhỏ câu này chút thôi
Chả bao giờ thấy nàng cười
Nàng hong tơ ướt ra ngoài mái hiên
Đôi lần, chàng cũng đã gọi bướm thiết tha, trong ngượng ngùng, trong e ngại, kiểu như là, chỉ muốn hỏi bướm một chút, một chút thôi.
Chàng muốn hỏi bướm rằng, tại sao, chẳng khi nào chàng thấy cô ấy, người hàng xóm của chàng cười vậy? Vì nàng có tính cách lạnh lùng? Vì nàng vốn kiêu kỳ, đài các? Hay có bao giờ, vì nàng không thích chàng chăng?
Chàng chẳng khi nào thấy nàng cười cả, mỗi khi nàng xuất hiện bên mái hiên và hong tơ ướt.
Hong tơ ướt này, phải chăng là hong những sợi tơ vàng được rút ra từ kén? Hay hong tơ ướt này, là hong những sợi tóc mảnh mềm như tơ của nàng, sau mỗi lần nàng gội đầu bằng thứ nước ngát hương được nấu lên từ lá chanh, lá bưởi, hái trong vườn nhà?
******
II.4. Tôi Buồn Tự Hỏi Hay Tôi Yêu Nàng
Mắt nàng đăm đắm trông lên
Con bươm bướm trắng về bên ấy rồi
Bỗng dưng tôi thấy bồi hồi
Tôi buồn tự hỏi hay tôi yêu nàng
Nàng chỉ trông lên thôi, đăm đắm trông lên, chăm chú, say mê, thiết tha trông lên, mà đâu biết, đâu hay, đâu quan tâm đến việc, có chàng hàng xóm, đang mải mê ngóng trông nàng đoái hoài đôi chút.
Nàng trông lên trời xanh bao la, nơi có mây trắng vờn bay, nơi có gió nhẹ đưa hương mùa, hay “trông lên” này, là biểu hiện, là thái độ của nàng với cuộc sống, với con người và với tình yêu?
Nếu như thế, thì việc nàng không để ý gì đến chàng hàng xóm kế bên, là phải rồi. Trang thư sinh, ăn chưa no, lo chưa tới, chỉ dài lưng tốn vải thầy u mà dùi mài đèn sách, thì làm sao đáp ứng được với tâm tư “trông lên” của nàng?
Chỉ mong hình ảnh “trông lên” ấy, không phải như chàng đang lo lắng.
Nghĩ vẫn chưa ra, lòng vẫn còn đương nhiều bối rối, thì con bướm trắng lại bay trở về bên ấy tự lúc nào rồi.
Lòng chàng không dưng xao xuyến, bồi hồi quá. Cảm giác ấy thoáng qua nên khó giữ lại, khó nắm bắt, khó diễn tả. Nó đặc biệt nên khó để gọi tên.
Chàng càng lúc càng trở nên bối rối. Chàng phân vân, chàng hoang mang, không rõ về một điều đang diễn ra trong chính chàng lúc này.
Chàng đang nghi ngờ về tình cảm của mình. Chính sự nghi ngờ đó làm chàng trở nên buồn, đây là những rung động đầu đời?
Hay chàng đã thật yêu nàng rồi, có phải?
******
II.5. Con Bươm Bướm Trắng Hôm Nào Cũng Sang
Không, từ ân ái nhỡ nhàng
Tình tôi than lạnh gio tàn làm sao
Tơ hong nàng chả cất vào
Con bươm bướm trắng hôm nào cũng sang
Từ lúc ấy, nghĩa là từ lúc chàng thất vọng, vì nàng chẳng bao giờ cười với chàng, vì nàng chỉ đăm đắm trông lên, thì tình chàng như tro tàn, như than lạnh.
Chàng bẽ bàng, khi tình yêu đầu đời của chàng chỉ vừa mới chớm, chưa nhận được gì đã phải chịu cảnh tắt ngúm, lạnh tanh.
Kết thúc rồi, biết níu kéo làm sao. Có tiếc nuối mấy, thì cũng không làm sao khác được.
Tơ hong, nàng chẳng buồn cất vào, để chàng, hết ra lại vào, hết vào rồi lại ra, ngơ ngẩn, ngóng trông. Ngóng trông nàng.
Mặc cho con bươm bướm trắng, đều đặn, dù chẳng có chút manh mối về nàng, chẳng có chút tung tích về nàng, bướm vẫn cứ sang bên sân nhà chàng, đập chới với cánh trong chập chờn, hư ảo.
******
II.6. Nhớ Nàng, Không, Quyết Là Không Nhớ Nàng
Mấy hôm nay chẳng thấy nàng
Giá tôi cũng có tơ vàng mà hong
Cái gì như thể nhớ mong
Nhớ nàng, không, quyết là không nhớ nàng
Từ thắc mắc, chàng chuyển sang trạng thái lo lắng. Lo lắng về một sự thiếu vắng, lo lắng về một sự vắng mặt, đột ngột, bất ngờ.
Là thiếu vắng nàng, là vắng mặt nàng.
Giá mà chàng có tơ vàng, thay thế nàng, chàng sẽ đem ra hong, cho không gian quanh đây đỡ trống trải, quạnh hiu, cho thời gian trông đợi của chàng, thôi lâu lắc lâu lơ, như thể đương ngàn năm ngóng chờ mà chưa thấy.
Nhớ mong là một trạng thái, thật khó để diễn đạt.
Và chàng đang nhớ mong, nhớ mong nàng, nhớ mong người hàng xóm.
Nhưng, ô hay, ai vừa mới nói là chàng đang nhớ nàng vậy? Chàng ư? Không, không. Chàng nói thế bao giờ?
Mọi người không nghe chàng đương dõng dạc đó sao: Nhớ nàng, không, quyết là không nhớ nàng.
Muốn quên, mà lại không quên được, chính là trạng thái của chàng ngay lúc này đây.
Mâu thuẫn nội tại này, thường diễn ra trong cơn giằng xé, một bên là đè nén, dập tắt, muốn quên, phủ nhận, bên kia là vương vấn, nhớ nhung, tiếc thương dâng tràn, rất đỗi.
******
II.7. Hết Hôm Nay Nữa Là Vừa Bốn Hôm
Vâng, từ ân ái nhỡ nhàng
Lòng tôi riêng nhớ bạn vàng ngày xưa
Tầm tầm giời cứ đổ mưa
Hết hôm nay nữa là vừa bốn hôm
Từ lúc ân ái nhỡ nhàng, muộn màng, bỏ lỡ, chàng không chỉ phải mang trong lòng sự hụt hẫng của những mất mát đột ngột, mà còn phải mang cả nỗi ân hận, dứt day. Tưởng tình xưa đã phai mờ, dè đâu vẫn quá chừng lưu luyến.
Nghĩa là, chàng muốn quên nàng ư? Nào đâu dễ.
Ngoài trời thì vẫn cứ đổ mưa, những cơn mưa dầm, mưa phùn, rả rích, dai dẳng, cả ngày lẫn đêm, không ngớt.
Và đã bốn hôm mưa liên tiếp như thế rồi.
Nàng vẫn biệt tăm. Mất hút.
******
II.8. Tơ Không Hong Nữa, Bướm Lười Không Sang
Cô đơn buồn lại thêm buồn
Tạnh mưa bươm bướm biết còn sang chơi
Hôm nay mưa đã tạnh rồi
Tơ không hong nữa, bướm lười không sang
Bốn ngày trời, chàng sống trong cảnh tượng như thế, một mình, đơn độc. Chàng ngập trong cảm giác trống rỗng, buồn bã và lo lắng. Chàng thấy mình như bị bỏ rơi.
Rồi chàng tự nhủ thầm, tạnh mưa, biết bươm bướm có còn bay sang bên đây như ngày xưa không nhỉ?
Những cánh bướm chập chờn, sẽ mang lại cho chàng sự vui vẻ, vốn thiếu vắng bấy lâu nay.
Nhưng, mọi việc không như chàng nghĩ, không như chàng mong đợi. Hôm nay hết mưa hẳn rồi, vậy mà chàng vẫn không thấy nàng ra phơi tơ, càng không thấy bóng dáng con bướm lười, vỗ cánh bay sang sân nhà chàng mà đậu.
Chỉ vắng vẻ, quạnh hiu. Chỉ úa tàn, buồn bã.
Ảm đạm và mất mát, trùm vây.
******
II.9. Nhớ Tơ Vàng Nữa Nhưng Không Nhớ Nàng
Bên hiên vẫn vắng bóng nàng
Rưng rưng, tôi gục xuống bàn rưng rưng
Nhớ con bướm trắng lạ lùng
Nhớ tơ vàng nữa nhưng không nhớ nàng
Bên hiên, vẫn bặt tăm bóng nàng. Chịu không nổi với nỗi đau thầm lặng đã bao ngày đó, chàng gục đầu xuống bàn, và rưng rưng, thổn thức.
Bướm trắng, mới cách đây mấy hôm thôi, sinh động, như chốn thiên thai, như hoa như mộng, đột ngột, trở thành quá khứ, bất ngờ, trở thành kỷ niệm, không dưng, trở thành ký ức.
Một lần nữa, chàng nhớ nàng, nhưng kiên quyết phủ nhận, không, không nhớ.
Vì sao lại có oái oăm này? Ấy là vì chàng đã phải chịu đựng một nỗi đớn đau khủng khiếp khi lỡ vuột tay, để mất một cách oan uổng và tức tưởi mối tình đầu của mình. Chàng không chịu nổi sự tự trách ấy, sự dằn vặt ấy, sự tiếc nuối ấy, sự xót xa ấy, nên chàng chọn cách phủ nhận, để tìm sự tha thứ cho chính mình, để tìm sống sót cho chính mình, chàng có nhớ nàng đâu?
Tơ vàng mong manh, nên có phải, tình cũng thế, tình cũng rất mong manh.
******
II.10. Nghẹn Ngào Tôi Khóc, Quả Tôi Yêu Nàng
Hỡi ơi, bướm trắng tơ vàng
Mau về mà chịu tang nàng đi thôi
Đêm qua nàng đã chết rồi
Nghẹn ngào tôi khóc, quả tôi yêu nàng
Bướm thì trắng mà tơ thì vàng, như đời thì lắm xót xa, như tình thì luôn tiếc nuối.
Bướm thì trắng mà tơ thì vàng, nên người mới hay đổi thay, nên tình mới thường nhòa nhạt.
Đẹp mấy, rồi cũng đến lúc tàn phai. Trẻ mấy, rồi cũng khô cành trụi lá. Vui mấy, rồi cũng một bóng đường về.
Gấp rút mà về. Nhanh chân mà về. Về mà chịu tang nàng đi thôi.
Giờ chia ly đã tới. Âm dương đã đến lúc đôi ngã. Tất cả đã kết thúc.
Chính lúc này đây, chàng mới nghẹn ngào trong đau buồn mà nhận ra tình yêu của chàng, một tình yêu rất thực, bấy lâu nay đã dành hết cho nàng.
Quả tôi yêu nàng, trở thành lời tự thú, tự thú rằng chàng đã rất yêu nàng.
Quả tôi yêu nàng, trở thành câu thừa nhận, thừa nhận rằng, chàng rất đau khi để mất nàng.
Giờ phút này đây, với chàng, mới tuyệt vọng làm sao, mới bất lực làm sao.
Đêm qua, nàng đã chết rồi.
******
II.11. Nhập Vào Bướm Trắng Mà Sang Bên Này
Hồn trinh còn ở trần gian
Nhập vào bướm trắng mà sang bên này.
Chàng tin, linh hồn trinh nguyên của nàng vẫn còn đâu đây, vẫn nơi khu vườn này, vẫn bên mái hiên trong những chiều mưa dầm dề, lạnh buốt.
Nàng mất rồi, nhưng tình yêu mà chàng dành cho nàng, không hề suy suyển.
Yêu chưa trọn vẹn, sao có thể chia ly?
Chúng mình chưa hoàn tất cuộc yêu, sao có thể rời nhau mà không lưu luyến?
Hơn lúc nào hết, chàng tin, con bươm bướm trắng vẫn đi về trong giấc mơ của chàng ngày nào, chính là hiện thân hôm nay của nàng.
Vậy nếu linh hồn nàng còn đây thật, hãy nhập vào bướm trắng mà sang bên này cùng chàng, cho chàng nàng được hợp thành uyên ương, cho đôi lứa được kết thành hồ điệp, cho giấc mộng sẽ không bao giờ còn ngăn cách.
******
III. Ca Khúc Bướm Trắng Của Anh Bằng
Bướm Trắng
Nhà nàng ở cạnh nhà tôi
Cách nhau cái giậu mồng tơi xanh rờn
Hai người sống giữa cô đơn
Nàng như cũng có nỗi buồn giống tôi
Giá không có giậu mồng tơi
Thế nào tôi cũng qua chơi thăm nàng
Tôi chiêm bao rất nhẹ nhàng
Một con bướm trắng thường sang bên này
Bướm ơi, bướm hãy vào đây
Cho ta hỏi nhỏ câu này chút thôi
Tại sao không thấy nàng cười
Khi hong tơ ướt ra ngoài mái hiên
Mắt nàng đăm đắm trông lên
Con bươm bướm trắng về bên ấy rồi
Hôm nay mưa đổ sụt sùi
Tơ không hong nữa bướm lười không sang
Bên hiên vẫn vắng bóng nàng
Rưng rưng tôi gục xuống bàn rưng rưng.
******
III.1. Bướm Trắng Chỉ Giữ Lại Mười Tám Câu Lục Bát
Từ bài thơ Người Hàng Xóm của thi sĩ Nguyễn Bính với bốn mươi hai câu lục bát, sang tới ca khúc Bướm Trắng, nhạc sĩ Anh Bằng đã lược bớt mười bốn câu, rút gọn lại, đầu đuôi, chỉ còn mười tám câu lục bát.
Mà nội dung vẫn rất chỉn chu.
Mà tứ thơ không hề hao hụt.
******
III.2. Bướm Trắng, Một Ca Khúc Trữ Tình, Sâu Lắng
Khổ thứ nhứt của ca khúc, Anh Bằng sử dụng toàn bộ khổ thơ thứ nhứt của bài thơ.
Khổ thứ hai của ca khúc, Anh Bằng thay từ “đừng” bằng “không”, thay “sang” bằng “qua”, thay “có” bằng “một".
Khổ thứ ba của ca khúc, Anh Bằng thay từ “tôi” bằng “ta”, thay “chả bao” bằng “tại sao”, thay “khi” bằng “nàng”.
Khổ thứ tư của ca khúc, Anh Bằng giữ lại hai câu đầu trong khổ thứ tư của bài thơ, rồi lấy hai câu sau của khổ thứ tám trong bài thơ, thay ngữ “đã tạnh rồi” bằng ngữ “đổ sụt sùi”.
Và ông kết thúc ca khúc Bướm Trắng bằng hai câu thơ đầu của khổ thơ thứ chín trong bài thơ Người Hàng Xóm.
Ca khúc trở nên gọn gàng sau những gọt bỏ, nên mất hẳn tính tự sự, kể lể dài dòng như bài thơ ban đầu vốn có. Khi thêm giai điệu mượt mà vào, ca khúc vẫn giữ được nét trữ tình, sâu lắng, nên nhận được nhiều sự thích thú từ người yêu âm nhạc nói chung, yêu thích các sáng tác của Anh Bằng nói riêng.
******
IV. Con Bươm Bướm Trắng Về Bên Ấy Rồi
Trong tiểu luận Một Thời Đại Trong Thi Ca, Hoài Thanh nhận xét: Quê mùa như Nguyễn Bính nhưng lại mang hồn xưa của đất nước. (Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần, một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu).
Nhà văn Vũ Bằng thì thán phục và ca ngợi: Tôi có thể nói rằng, sau Nguyễn Du, sau Tản Đà, có lẽ thơ Nguyễn Bính được nhiều người tìm đọc và ngâm nga nhất.
Còn nhà nghiên cứu văn học Vương Trí Nhàn thì đánh giá: Chỉ trong phạm vi thế kỷ này, giữa không biết bao nhiêu thi sĩ mà nông thôn nước ta đã cung cấp cho văn học, trước sau, Nguyễn Bính vẫn là một tài năng bậc nhất, hơn nữa, một tài năng tự nhiên, nghĩa là vừa dồi dào, vừa độc đáo.
Riêng với tôi, Nguyễn Bính là một trong những tác giả có những bài thơ viết về làng quê, được xem là hay nhứt trong văn học Việt Nam hiện đại, thuộc thế kỷ thứ hai mươi.
Nguyễn Bính, người viết những bài thơ tình quê, bằng một tấm lòng quê và một tâm hồn quê thao thiết. So với nhiều nhà thơ cùng thời, ông có biệt tài nhìn ra được vẻ đẹp của cảnh quê, người quê, và mô tả về những điều ấy bằng một giọng rất chân quê.
Những ai có quê hương, bản xứ ở miền Bắc, đang tha hương, nếu đọc thơ Nguyễn Bính, tôi đoán, hẳn là, trong họ sẽ dậy lên một niềm bâng khuâng, hồi tưởng, và cả những rưng rưng xúc động nữa, về một miền ký ức xưa, biết bao là yêu dấu.
Khi mất, Nguyễn Bính chỉ mới bốn mươi bảy tuổi. Sinh thời, tánh tình Nguyễn Bính kiêu kỳ và khinh bạc. Ông gần như không khen thơ ai bao giờ, chỉ duy nhứt phục tài thi hào Nguyễn Du. Ông từng nói: nguyện suốt đời là người học trò nhỏ của Nguyễn Du.
Thảo nào mà, ông viết lục bát rất hay. Thảo nào mà: trăm năm trong cõi người ta / chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.
Vì thế, ông mệnh bạc. Vì thế, ông ra đi rất bất ngờ. Vì thế, ông để lại một nuối tiếc khôn nguôi trong lòng người mộ điệu. Như nuối tiếc của ông ngày xưa, khi đột ngột hay tin, người hàng xóm, người ông yêu, sau bốn ngày trời mưa dầm dề không tin tức, đã mãi mãi ra đi, mãi mãi không bao giờ quay trở lại:
Con Bươm Bướm Trắng Về Bên Ấy Rồi!
Sài Gòn 25.06.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
