I/ Nguyễn Tất Nhiên, Chàng Thi Sĩ Trẻ, Tài Hoa, Vắn Số
Nguyễn Tất Nhiên làm thơ từ năm mười bốn tuổi, và cũng chính năm đó, ông cùng người bạn, ra tập thơ đầu tiên, mang tên Nàng Thơ Trong Mắt với bút hiệu là Hoài Thi Yên Thi.
Nhưng phải đợi đến khi, ông được Phạm Duy, phổ một loạt thơ mang bút danh Nguyễn Tất Nhiên, và được ca sĩ Duy Quang, hát với chất giọng trẻ trung, trong trẻo của tuổi học trò, tuổi vừa bước vào đường yêu, tình yêu, tuổi của hoang sơ, hoa mộng, tươi mới và không toan tính, thì thơ của ông mới chót vót, đứng ở đầu bảng, được giới trẻ yêu thích.
Sau này, tiếp tục phổ thơ ông là các nhạc sĩ gạo cội, lừng danh khác, như Anh Bằng, Tuấn Khanh, Nguyễn Đức Quang… .
Cũng như Vũ Hữu Định, Nguyễn Tất Nhiên vắn số. Ông nằm yên, ngủ vĩnh viễn trên một chiếc xe hơi cũ, dưới bóng mát của sân chùa năm 1992, lúc vừa tròn bốn mươi tuổi.
Ông có hơn hai mươi bài thơ được phổ nhạc, trong đó, có sáu bài do Phạm Duy phổ, và một bài do nhạc sĩ Anh Bằng phổ, ca khúc giữ nguyên nhan đề của bài thơ: Trúc Đào.
******
II. Bài Thơ Trúc Đào Của Nhà Thơ Nguyễn Tất Nhiên
Trúc Đào
Trời nào đã tạnh cơn mưa
Mà giông tố cũ còn chưa muốn tàn
Nhà người tôi quyết không sang
Thù người tôi những đêm nằm nghiến răng
Quên người - nhất quyết tôi quên
Mà sao gặp lại còn kiên nhẫn chào
Chiều xưa có ngọn trúc đào
Mùa thu lá rụng bay vào sân em
Mùa thu lá rụng êm đềm
Như cô với cậu cười duyên dại khờ
Bởi vì hai đứa ngây thơ
Tình tôi dạo ấy là ngơ ngẩn nhìn
Thế rồi trăng sáng lung linh
Em mười sáu tuổi giận hờn vu vơ
Sang năm mười bảy không ngờ
Tình tôi nít nhỏ ngồi mơ cũng thừa
Tôi mười bảy tuổi buồn chưa
Đầu niên học mới dầm mưa cả ngày
Chiều nay ngang cổng nhà ai
Nhủ lòng tôi chỉ nhìn cây trúc đào
Nhưng mà không hiểu vì sao
Gặp người xưa lại nhìn nhau mỉm cười.
Trúc Đào có thể xem là một bài lục bát hiếm hoi của nhà thơ Nguyễn Tất Nhiên. Thoạt đầu, đọc một lần, hẳn nhiều người sẽ cảm nhanh, ôi, bài thơ có gì đặc biệt đâu nhỉ, nó không cao siêu, cũng không thâm trầm, càng không thuộc thể loại thơ cổ với những luật này, lệ kia, thế sao lại nổi tiếng, thế sao lại được phổ thành nhạc?
Ờ thì, nhà thơ nổi tiếng mà, thơ, tất nhiên cũng phải độc đáo, đặc biệt chớ sao. Các nhạc sĩ phổ thơ, toàn hàng mắt xanh, mắt vàng cả, không ai xoàng, không ai tầm thường, chỉ người nghe lầm, chớ người soạn nhạc làm sao mà lầm được. Bao nhiêu năm trong nghề, họ tự biết, họ khắc biết, bài nào phổ thì mới hay, thì chắc chắn hay, và ăn khách.
Mấy vụ này đâu giỡn được.
Thơ Nguyễn Tất Nhiên không thuộc loại thơ chải chuốt, tỉ mỉ, dụng từ theo kiểu cầu toàn, đều tăm tắp.
Ngôn ngữ thơ của ông là ngôn ngữ thơ học trò, viết đúng với lứa tuổi học trò, tự nhiên, không gò bó. Nói cho chính xác hơn, là rất tự nhiên, pha chút ngông nghênh, ngang tàng, không e ngại, không băn khoăn, như một số nhà thơ trẻ khác khi bắt đầu sự nghiệp làm thơ của mình. Lúc viết Trúc Đào, Nguyễn Tất Nhiên khi ấy mới chỉ vừa hai mươi, hai mươi mốt tuổi.
Không chỉ vậy, những ví von xuất hiện trong thơ ông, thường là những hình ảnh ngồ ngộ, là lạ, quai quái, hiếm thấy. Ngôn ngữ thơ của ông trực diện, nói thẳng, đôi khi hơi cộc, hơi ác, không tránh né, nhưng cũng chẳng giấu được sự non nớt của tuổi trẻ lém lỉnh, nghịch ngợm - lứa tuổi của cái tôi, luôn tự cô lập mình thành một ốc đảo, cũng như luôn nghĩ rằng, chẳng ai có thể hiểu được mình, chẳng ai có thể biết mình đang nghĩ gì.
Giọng thơ Nguyễn Tất Nhiên, vào những năm 1973 - 1975, đúng với tuổi học trò, đúng với tuổi sinh viên, mà không cần phải gượng gạo, hay cố gắng làm dáng, hay bắt chước cho ra.
Nên nói, thơ Nguyễn Tất Nhiên là thơ của tuổi trẻ, tuổi hoa mộng, tuổi của những năm tháng bên bè bạn, thầy cô, mái trường, là chuyện không cần bàn cãi nữa.
******
II.1. Mà Giông Tố Cũ Còn Chưa Muốn Tàn
Trời nào đã tạnh cơn mưa
Mà giông tố cũ còn chưa muốn tàn
Trời đã tạnh mưa chưa? Đến bao giờ thì, hỡi trời, ông mới chịu tạnh mưa, giùm cho tôi?
Giông tố cũ, đến bao giờ mới ngơi, mới ngớt? Nỗi buồn xưa, đến bao giờ mới dứt hẳn, mới đi qua?
******
II.2. Mà Sao Gặp Lại Còn Kiên Nhẫn Chào
Nhà người, tôi quyết không sang
Thù người, tôi những đêm nằm nghiến răng
Quên người, nhất quyết tôi quên
Mà sao gặp lại còn kiên nhẫn chào
Sau bao ngày suy nghĩ, tôi đã quyết với lòng mình một lần sau cuối, từ đây trở đi, tôi quyết không sang nhà nàng nữa.
Tôi sẽ không liên quan gì đến nàng nữa, tôi sẽ xem nàng như người dưng, tôi và nàng, từ đây, chỉ là hai người xa lạ.
Tôi sẽ gắng quên. Tôi sẽ dứt khoát quên.
Ấy thế mà, vừa gặp lại, tôi đã vội vã chào nàng, như sợ mất đi một cơ hội lớn trong cuộc đời. Ấy thế mà, vừa gặp lại, tôi đã vội vã chào nàng, không sao cưỡng được. Nó như một thôi thúc tự nhiên.
Sự vội vã, như sợ bị vuột mất khoảnh khắc đó, nói đúng hơn, như sợ bị vuột mất nàng, xuất phát một cách hết sức tự nhiên, ngay trong trái tim tôi đây.
Nghĩa là, nàng vẫn luôn ở ngay trong trái tim tôi đây.
******
II.3. Mùa Thu Lá Rụng Bay Vào Sân Em
Chiều xưa có ngọn trúc đào
Mùa thu lá rụng bay vào sân em
Mùa thu lá rụng êm đềm
Như cô với cậu cười duyên dại khờ
Mùa thu lá rụng, bay đâu không bay, lại bay vào sân em. Tôi cũng vậy, mùa thu mơ màng, mùa thu lãng mạn, tôi yêu ai không yêu, lại đi yêu trúng ngay em.
Nên từ mùa thu êm đềm bỗng trở thành mùa thu bão tố. Nên trúc đào hồng, trúc đào đỏ bỗng trở thành màu máu lịm ứa trong tim tôi.
Cười duyên với nhau mà làm chi, cho trúc đào chia ly, bay trong tan tác. Yêu nhau mà làm chi, cho dại khờ bỗng chốc hóa thành mùa thu đầy lá rụng.
******
II.4. Bởi Vì Hai Đứa Ngây Thơ
Bởi vì hai đứa ngây thơ
Tình tôi dạo ấy là ngơ ngẩn nhìn
Thế rồi trăng sáng lung linh
Em mười sáu tuổi giận hờn vu vơ
Ai biểu chúng mình non nớt chi. Cũng tại em ngây thơ. Cũng tại anh ngơ ngẩn, chỉ biết yêu thôi chẳng hiểu gì, chỉ mãi xao xuyến em, đắm đuối, say mê em khôn nguôi.
Tôi thì như thế, mà trăng thì lại lung linh, huyền ảo làm sao. Ánh trăng làm lay động tim tôi.
Và em, ác nghiệt thay, trong ánh trăng ấy, em nên thơ quá. Em chỉ mới vừa mười sáu thôi mà. Mười sáu em, đẹp hơn cả trăng. Mười sáu em, sáng rực hơn cả trăng. Em càng đẹp, càng sáng rực, thì em lại càng hay giận hờn tôi. Ngay cả khi, lý do em hờn, rất vu vơ. Ngay cả khi, chẳng có lý do gì, em muốn giận tôi, là em giận.
******
II.5. Tôi Mười Bảy Tuổi Buồn Chưa
Sang năm mười bảy không ngờ
Tình tôi nít nhỏ ngồi mơ cũng thừa
Tôi mười bảy tuổi buồn chưa
Đầu niên học mới dầm mưa cả ngày
Tôi mười bảy tuổi, bất ngờ. Tôi mười bảy tuổi, bối rối. Tôi mười bảy tuổi, lo sợ. Tôi bất ngờ trước viễn cảnh tình yêu rồi sẽ vỡ tan. Tôi bối rối trước mình, trước em. Tôi lo sợ rồi em sẽ không còn yêu tôi nữa.
Tôi mười bảy tuổi, đã đủ để buồn chưa? Tôi mười bảy tuổi, đã đủ để thấy mình lạc lõng chưa? Tôi mười bảy tuổi, đã đủ để thấy mình chán nản chưa?
Đầu năm học mới, tôi cúp cua, lang thang ngoài phố. Chân chẳng biết về đâu, đi đâu, mà mưa từ trời thì tuôn hoài không dứt.
******
II.6. Gặp Người Xưa Lại Nhìn Nhau Mỉm Cười
Chiều nay ngang cổng nhà ai
Nhủ lòng tôi chỉ nhìn cây trúc đào
Nhưng mà không hiểu vì sao
Gặp người xưa lại nhìn nhau mỉm cười.
Chiều nay, tôi lại đi ngang cổng nhà ai kia, và tôi tự nhủ với lòng mình, cố đừng nhìn gì hết cả. Nhưng nếu lỡ như, mắc nhìn quá, nếu lỡ như, muốn nhìn quá, thì ghé mắt mà nhìn cây trúc đào chút vậy.
Ráng quên đi, ráng tập quên đi, tôi nhủ lòng tôi như thế.
Thật bất ngờ, tôi gặp lại em. Và càng bất ngờ hơn, tôi và em, cả hai, đều không lẩn tránh nhau, đều không quay mặt đi, xem nhau như người xa lạ, cũng không chau mày, không đôi mắt đỏ.
Gặp lại người xưa, tôi và em đều nở nụ cười. Nụ cười của chấp nhận và tha thứ chăng? Chấp nhận thực tại và tha thứ cho nhau vì đã yêu khi tuổi còn quá dại khờ, non nớt? Hay đó là kiểu của “môi cười mà lệ như rơi”, tiếc nuối, xót xa cho một cuộc tình hoa mộng, mới một sớm một chiều đã tan tác mùa thu?
Tan tác sân em, trúc đào, lá rụng?
******
III. Ca Khúc Trúc Đào Của Nhạc Sĩ Anh Bằng
Anh Bằng phổ Trúc Đào thành ca khúc cùng tên, vào khoảng cuối những năm tám mươi của thế kỷ trước, tức là khoảng mười ba năm sau, kể từ ngày Nguyễn Tất Nhiên viết bài thơ Trúc Đào, 1973.
Anh Bằng là một tên tuổi lớn của dòng âm nhạc miền Nam trước 1975, và sau đó, tại hải ngoại. Với gần bảy trăm ca khúc ông để lại cho đời, nhiều hơn Trịnh Công Sơn, và chỉ chịu kém mỗi Phạm Duy, mà ca khúc nào của ông cũng hay, cũng xuất sắc, được nhiều ca sĩ trình bày, được người nghe ái mộ, thì cũng đủ hiểu, tài năng của ông ở mức nào rồi.
Trúc Đào
Chiều xưa có ngọn trúc đào
Mùa thu lá rụng bay vào sân em
Trời thu gió lạnh êm đềm
Vàng sân lá đổ cho mềm chân em
Tại vì hai đứa ngây thơ
Tình tôi dạo ấy là ngơ ngẩn nhìn
Nhìn vầng trăng sáng lung linh
Nhìn em mười sáu như cành hoa lê
Rồi mùa thu ấy qua đi
Chợt em mười tám chợt nghe lạnh lùng
Thuyền đành xa bến sang sông
Hàng cây trút lá tình đi lấy chồng
Chiều nay nhớ ngọn trúc đào
Mùa thu lá rụng bay vào sân em
Người đi biết về phương nào
Bỏ ta với ngọn trúc đào bơ vơ
******
III.1. Những Khác Biệt Giữa Bài Thơ Và Ca Khúc
Nếu bài thơ Trúc Đào có hai mươi hai câu cả thảy, thì sang ca khúc Trúc Đào, sau khi nhạc sĩ Anh Bằng lược lại, thì chỉ còn mười sáu câu thôi.
Ông bỏ hẳn toàn bộ sáu câu thơ đầu, và bắt đầu ca khúc từ câu đầu tiên của khổ thơ thứ hai: ngày xưa, có ngọn trúc đào. Thay: mùa thu - bằng: trời thu. Thay câu: như cô với cậu cười duyên dại khờ - bằng câu: vàng sân lá đổ cho mềm chân em.
Sang khổ tiếp theo, Anh Bằng thay: bởi vì - bằng: tại vì. Thay: thế rồi - bằng: nhìn vầng. Thay: em mười sáu tuổi giận hờn vu vơ - bằng: nhìn em mười sáu như cành hoa lê.
Sang đến khổ thứ ba, và thứ tư, ông thay toàn bộ nội dung. Điều đó có nghĩa là, Anh Bằng nhạc sĩ, đã sáng tác hai khổ thơ hoàn toàn mới, thay cho hai khổ thơ mà ông không dùng tới của Nguyễn Tất Nhiên thi sĩ.
Nguyễn Tất Nhiên viết:
Sang năm mười bảy không ngờ
Tình tôi nít nhỏ ngồi mơ cũng thừa
Tôi mười bảy tuổi buồn chưa
Đầu niên học mới dầm mưa cả ngày
Chiều nay ngang cổng nhà ai
Nhủ lòng tôi chỉ nhìn cây trúc đào
Nhưng mà không hiểu vì sao
Gặp người xưa lại nhìn nhau mỉm cười.
Và, Anh Bằng viết mới để đưa vào nhạc:
Rồi mùa thu ấy qua đi
Chợt em mười tám chợt nghe lạnh lùng
Thuyền đành xa bến sang sông
Hàng cây trút lá tình đi lấy chồng
Chiều nay nhớ ngọn trúc đào
Mùa thu lá rụng bay vào sân em
Người đi biết về phương nào
Bỏ ta với ngọn trúc đào bơ vơ.
******
III.2. Trúc Đào Thơ, Trúc Đào Nhạc, Trúc Đào Nào Hay Hơn
Nếu có ai cắc cớ hỏi tôi, lời bài thơ Trúc Đào của Nguyễn Tất Nhiên và lời nhạc của Anh Bằng trong ca khúc Trúc Đào, lời nào hay hơn, thì tôi chịu, không trả lời được.
Không trả lời được, bởi vì, tự câu hỏi, đã là một câu hỏi không hoàn chỉnh, thì làm sao mà có thể cho ra một câu trả lời hoàn chỉnh được.
Thơ khác, nhạc khác, không thể đánh đồng. Thơ có quy ước riêng, nhạc có quy ước riêng, và có tiêu chuẩn đánh giá riêng, nên mọi so sánh hơn kém, sẽ luôn khập khiễng.
Tuy nhiên, tôi tin ai đọc thơ Nguyễn Tất Nhiên cũng sẽ thấy, thơ ông non nớt, ngây thơ, rất học trò, rất tuổi mới lớn. Những mô tả và kể lể trong thơ ông, chúng chi tiết, cụ thể, dễ hình dung, dễ tưởng tượng, nên dễ hiểu, và dễ thương.
Ngược lại, lời nhạc ông Anh Bằng viết thay thế, già dặn hơn, chững chạc hơn, sâu lắng hơn, mang tính khái quát, chung chung và ước lệ, nghĩa là có tính biểu tượng, tượng trưng, mô tả theo kiểu gián tiếp nhiều hơn.
Bài thơ Trúc Đào của Nguyễn Tất Nhiên ở giai đoạn này, phù hợp với lứa tuổi từ mười ba đến hai mươi ba. Còn ca khúc Trúc Đào của Anh Bằng, thì ngay cả các ông bà cụ tám, chín chục tuổi, cũng vẫn có thể nghêu ngao được, mà không cảm thấy ngại ngùng, không cảm thấy lố.
Từ bài thơ Trúc Đào của Nguyễn Tất Nhiên mang tính tâm sự, thổ lộ chuyện yêu đương thuở mới lớn, Anh Bằng đã chuyển sang một Trúc Đào ca khúc, mang tính hồi tưởng, nhớ về lứa tuổi đẹp nhứt cùng những kỷ niệm khó quên nhứt, không chỉ của tình yêu mà còn là của cả một đời người.
******
IV. Chiều Xưa, Có Ngọn Trúc Đào
Thơ của Nguyễn Tất Nhiên là những trang nhật ký, không chỉ của đời mình, mà còn là cuộc đời của bè bạn Nhiên, của những anh chàng, những cô nàng ở lứa tuổi mười sáu đến hai mươi, với một chút táo tợn, một chút phá phách, một chút nổi loạn.
Thơ của Nguyễn Tất Nhiên, là thơ của lứa tuổi học trò, học trò của những năm cuối bậc Trung Học, Tú Tài một, Tú Tài hai.
Giữa một xã hội mới toanh, vốn chứa đựng nhiều phức tạp, giữa một xứ sở đang rất bối rối, khi rơi vào một cuộc nội chiến bất đắc dĩ, chẳng ai muốn, và không biết ngày mai sẽ ra sao, thì thơ của Nguyễn Tất Nhiên đã đưa giới trẻ tới một chốn yên lành. Ở đó, chỉ có thơ. Ở đó, chỉ có nhạc. Ở đó, chỉ có thiên đường tình yêu, tuy khổ đau mà ngọt ngào rất đỗi. Ở đó, chỉ có người với người, thương nhau, giàu nghèo, đói no san sẻ.
Yên ả, nhẹ nhàng, và, ngây thơ, đơn giản.
Trong một bài viết đăng trên talawas chủ nhật, nhà văn Đỗ Kh, ngày 21.10.2007, có viết một câu về Nguyễn Tất Nhiên, người mà anh từng biết rõ tại Việt Nam, cũng như sau này tại nước ngoài, như sau: Lúc đó, Nhiên cười rất đỗi ngây thơ và cuộc đời thì chẳng ngây thơ chút nào cả.
Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần câu này, và thấy ngậm ngùi quá đỗi. Ai cũng muốn có một cuộc sống vô tư và hồn nhiên, nhưng ngây thơ trước cuộc đời, đôi khi, phải trả bằng những giá không tưởng.
Qua bao luân trầm của chốn bể dâu, người ta mới có thể nhìn thấu ra điều ấy. Nên muộn, nên cuộc đời, mới hay có chuyện dở dở dang dang.
Để cứ vào mùa thu, hồn ta lại lãng đãng nhớ về kỷ niệm xưa, nhớ về người xưa, nhớ về:
Chiều Xưa, Có Ngọn Trúc Đào!
Sài Gòn 23.06.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
